Zabytki sakralne pogranicza

Na pograniczu polsko-niemieckim, wśród malowniczych krajobrazów doliny Odry, od wieków trwają cisi świadkowie historii - kościoły, kaplice i inne obiekty sakralne, które współtworzyły duchowe i kulturowe oblicze regionu. Choć często pozostają zamknięte na co dzień, ich piękno, architektura i niezwykłe dzieje wciąż inspirują i zachwycają. To miejsca, w których splatają się losy narodów, tradycje wyznań oraz pamięć minionych pokoleń.

Niniejsza publikacja zaprasza do odkrycia wyjątkowego szlaku zabytków sakralnych, prowadzącego przez tereny po obu stronach granicy. To propozycja dla wszystkich - miłośników historii, architektury, aktywnego wypoczynku oraz tych, którzy szukają chwili refleksji w przestrzeni o szczególnym charakterze. Szlak można poznawać podczas wycieczek rowerowych lub wirtualnie, dzięki nowoczesnym rozwiązaniom cyfrowym.

Przy wybranych obiektach umieszczono kody QR, które umożliwiają zajrzenie do wnętrza świątyń, odbycie wirtualnego spaceru oraz poznanie ich historii - niezależnie od pory dnia, dostępności czy miejsca, w którym aktualnie się znajdujesz. To połączenie tradycji z nowoczesnością sprawia, że dziedzictwo pogranicza staje się dostępne dla każdego.

Wyrusz w podróż szlakiem, który przekracza granice i czas - odkryj niezwykłe zabytki sakralne na nowo, w realnej i wirtualnej przestrzeni.

Kościół pw. św. Andrzeja Boboli

Kościół wzniesiony został w 1841 roku jako ewangelicki. Obecnie jest świątynią rzymsko-katolicką. Budowla powstała z cegły ceramicznej i posiada prostopadłościenny korpus, wyodrębnione prezbiterium i wieżę po stronie zachodniej.

O miejscowości i ewangelickiej parafii wspominają kroniki z 1405 roku. Po 1945 roku kościół w Białkowie należał do parafii w Cybince. Parafię erygował 24 czerwca 1980 r. bp Wilhelm Pluta. Jej teren zamieszkują ludzie przesiedleni po II wojnie światowej z Polesia i okolic Konina.

Kościół pw. św. Józefa

To przykład interesującej budowli sakralnej, wzniesionej na skraju założenia pałacowo-parkowego i ściśle związanej z właścicielami rezydencji. Kościół (dawny zbór protestancki), został zbudowany na planie krzyża greckiego zapewne pod koniec XVII wieku. Świątynia stanęła w parku, w pobliżu pałacu należącego do Schöningów. Około 1700 roku wzniesiono mauzoleum dla przedstawicieli tej rodziny. Pomieszczono je w północnym transepcie. W 1758 roku Rosjanie ograbili obiekt z wyposażenia, stąd tak niewiele zachowało się elementów pochodzących z czasów jego budowy. W 1817 roku do kościoła od wschodu dobudowano kaplicę rodową Dönhoffów, którzy byli związani z majątkiem dąbroszyńskim. W latach 1825-1828 budowlę przekształcono w duchu neogotyckim. Od zachodu wzniesiono wieżę, w dolnej partii prostokątną, wyżej sześcioboczną, i zwieńczono ją hełmem ostrosłupowym.

Kościół filialny pw. św. Józefa jest murowaną, jednonawową budowlą z zakrystią i wspomnianą wieżą. Elewacje są ozdobione ostrołukowymi blendami. Korpus nakrywają dachy dwuspadowe. Dolna partia wieży, czworoboczna, jest zwieńczona rozległym tarasem z balustradą. Okna oraz otwór drzwiowy, który mieści się po zachodniej stronie, mają kształt ostrołukowy. W mauzoleum rodziny von Schöning można obejrzeć pomniki epitafijne, które przedstawiają Hansa Adama II von Schöninga oraz jego żonę Johannę Margarethę von Pöllnitz, a także syna Johanna Ludwiga, utrwalonego w postaci alabastrowego popiersia. Po stronie wschodniej świątyni znajduje się wspomniana dawna kaplica grobowa rodziny von Dönhoff, obecnie pełniąca funkcję zakrystii. W południowym ramieniu transeptu umieszczono emporę kolatorską oraz wejście do krypty, w której umieszczono sarkofag Hansa Adama von Schöninga. Miedziany sarkofag zdobią m.in. cynowe tablice epitafijne. W krypcie znajdują się również elementy pochodzące z innych sarkofagów, jak tablice inskrypcyjne i epitafijne oraz detale ozdobne. Elementem dawnego wyposażenia kościoła jest misa mosiężna z końca XVII wieku znaleziona w czasie inwentaryzacji krypty w 1998 roku. Misa pochodzi z chrzcielnicy niezachowanej w całości do naszych czasów.

Neogotycki kościół z 1827 roku usytuowany jest nieopodal dąbroszyńskiego pałacu, stanowiącego część zespołu pałacowo-parkowego w Dąbroszynie. Kościelne krypty i mauzoleum są udostępnione do zwiedzania po uzgodnieniu z Urzędem Miejskim w Witnicy.

Kościół pw. Matki Łaski Bożej

Świątynia została ufundowana przez biskupa lubuskiego Jana III z Borsznic w 1412 roku w miejsce dawnego drewnianego kościoła. Po reformacji kościół znalazł się w posiadaniu protestantów. Po wielkim pożarze w 1757 roku świątynię odbudowano (dobudowa wieży i w 1770 roku trzy dzwony).

Zniszczeniu uległa ponownie podczas forsowania Odry w 1945 roku. Odbudowano ją z ruin w latach 1980-1982, konsekrowano 10 października 1982 roku przez bp. Wilhelma Plutę.

Na terenie prezbiterium w centrum ołtarza znajduje się obraz Matki Łaski Bożej z I poł. XVII wieku.; po bokach figury patronów Polski: św. Stanisław i Wojciech; ołtarz zwieńczony jest figurami Trójcy Świętej. Z witraży spoglądają wizerunki świętych i błogosławionych, oraz wybitnych władców polskich związanych z dziejami Ziemi Lubuskiej.

Kościół parafialny pw. św. Antoniego Padewskiego

Pierwsza wzmianka o parafii pochodzi z 1295 roku. W Chwarszczanach przebiegała granica Brandenburgii i komturii Templariuszy. W 1337 roku w Kamieniu Wielkim istniały trzy oddziały rycerskie. W czasie wojny trzydziestoletniej miejscowość została zniszczona.
Od 1333 roku kościół przynależał do parafii Mościce, a w XVI wieku przejęli go luteranie. Obecna parafia powstała w 1959 roku z podziału parafii w Witnicy dla której była filią. Dopiero od 6 czerwca 1970 roku została uznana przez władze państwowe.

Kościół wzniesiony został w XIV wieku w końcu XV wieku powiększony o kaplicę (obecnie kruchta), przebudowany w 1834 roku z zatarciem cech stylowych. W 1863 dostawiono neogotycką wieżę. Od czasu reformacji do 1945 roku należał do ewangelików. Jest budowlą orientowaną, murowaną, prostokątną w rzucie, z kruchtą od południa i wieżą od zachodu, nakrytą dachem trzyspadowym. Nawa przykryta jest stropem, kruchta sklepieniem krzyżowo-żebrowym.

Kościół pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny

Miejscowość Laski Lubuskie znana jest już od 1317 roku. Była posiadłością biskupów lubuskich, z siedzibą w Górzycy. Centrum kultu religijnego była Górzyca, a w niej katedra bp. Wilhelma z 1252 roku. Zachowana do dziś świątynia została wzniesiona w XV wieku w stylu romańskim z kamienia i cegły, jednonawowa. W połowie XVIII wieku do kościoła dobudowano masywną wieżę o czterech kondygnacjach, a także otynkowano i zmodyfikowano otwory okienne, co nadało świątyni cech klasycystycznych. W XIX wieku do kościoła dostawioną kruchtę. Poświęcony 7 września 1947 roku ołtarz główny współczesny nawiązujący do stylu romańskiego, w centralnej części ołtarza obraz Matki Bożej Siewnej. Po 1945 roku Laski Lubuskie należały do parafii Najświętszej Marii Panny Królowej Polski w Słubicach. Erekcji parafii w Laskach Lubuskich dokonał bp W. Pluta 8 sierpnia 1963 roku. Powstała ona z podziału parafii w Słubicach, Kostrzynie i Ośnie Lubuskim.

Kościół pw. Matki Bożej Różańcowej

Wieś Radówek (niem. Klein Rade) po raz pierwszy wzmiankowano w 1317 roku jako własność biskupów lubuskich; powstała zapewne w XIII wieku. Nie wiadomo, czy przed budową późnogotyckiego kościoła istniała tu świątynia. Murowany kościół parafialny wzniesiono w XV wieku, a w XVI przejęli go protestanci, tworząc filie w Radowie i Pamięcinie. W 1643 roku nadbudowano wieżę. W XVIII–XIX wieku prowadzono naprawy bez większych zmian. W 1945 roku obiekt wrócił do katolików i otrzymał wezwanie Matki Bożej Różańcowej.

Kościół zbudowano w centrum wsi o układzie owalnicy, na płaskim terenie otoczonym cmentarzem. Kamienne mury tworzą salową budowlę na planie prostokąta (16,5 × 11,1 m), bez wydzielonego prezbiterium. Od zachodu znajduje się czworoboczna wieża, pierwotnie murowana tylko w dolnej części, wyżej zapewne drewniana.

Elewacje ozdobiono rytmem ostrołucznych blend i okien obramionych cegłą, z rozglifionymi ościeżami. Brak cokołu, ale zastosowano gzyms pod okapem. Całość przykrywa stromy dach dwuspadowy, zamknięty od wschodu trójkątnym szczytem z blendami.

Wejście prowadzi przez ostrołuczny, uskokowy portal w wieży. Wnętrze nie jest sklepione – prawdopodobnie miało drewniany strop.

Kościół zachował głównie formę późnogotycką; późniejsze dodatki to m.in. kruchta północna, lukarny i empora. Przekształcenia częściowo zakłóciły układ elewacji. Zachowały się gotycki portal i wschodni szczyt.

Kościół pw. Matki Boskiej Królowej Polski

Kościół ten to reprezentatywny przykład sakralnej architektury o drewnianej konstrukcji szkieletowej w województwie lubuskim. Wieś Radzików ma metrykę średniowieczną. Kościół został wzniesiony w 1712 roku jako protestancki, ale prawdopodobnie już wcześniej istniała we wsi świątynia. Pod koniec XVIII wieku kościół odnowiono na zlecenie rodziny von Zastrow, właścicieli miejscowego majątku. Prawdopodobnie wieża nie powstała razem z kościołem, jest niepowiązana konstrukcyjnie z korpusem. Po II wojnie światowej obiekt został przejęty przez katolików i poświęcony w 1946 roku. Trzy lata później przeprowadzono remont obiektu, prawdopodobnie związany z reorganizacją wnętrza na potrzeby wyznania katolickiego. W latach 70. XX wieku miał miejsce kolejny remont. Ostatnie prace budowlano-konserwatorskie przeprowadzono w 2009 roku. Objęły one wzmocnienie konstrukcji, wymianę pokrycia dachowego, dach wieży zwieńczono cebulastą kulą.

Kościół znajduje się przy jednej z dróg wjazdowych do miejscowości, na wyniesieniu, otoczony placem, który pierwotnie był cmentarzem. Jest to obiekt wzniesiony w konstrukcji szkieletowej, orientowany, salowy, zamknięty trójbocznie w części prezbiterialnej, z kwadratową kruchtą od południa oraz kwadratową wieżą od północy. Korpus nawowy nakryty jest dachem dwuspadowym, przechodzącym w trójpołaciowy nad częścią wschodnią a kruchta - trójspadowym. Wieża zamknięta jest dachem namiotowym. Elewacje artykułowane układem konstrukcji szkieletowej o otynkowanych partiach wypełnień. Z oryginalnego wyposażenia zachowała się ambona.

Dostęp do zabytku jest ograniczony. Jest jednak możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Kościół pw. św. Józefa Robotnika

Wieś należała do dóbr biskupów lubuskich klucza górzyckiego, potwierdzonych w 1317 roku. Około 1405 roku, według opisu sporządzonego na polecenie biskupa Jan z Borschnic, gospodarowała na 64 łanach (w tym 4 dla proboszcza) i posiadała już parafię.

Kościół wzniesiono w XIV wieku, co potwierdza typowa dla epoki jakość murów z nieregularnych kamieni polnych z domieszką cegieł. Większe użycie cegły widoczne jest w obramieniach okien i przy ostrołucznym wejściu bocznym, co wskazuje na późniejsze przekształcenia. W niespokojnych czasach świątynia mogła pełnić także funkcję schronienia dla mieszkańców, na co może wskazywać wąskie okno w absydzie prezbiterium.

Masywna wieża z dużym otworem okiennym przystosowanym do dzwonów mogła również pełnić funkcję obronną. Tego typu wieże bywały też miejscem wydzielonych pomieszczeń dla możnych – zgodnie ze średniowiecznym zwyczajem oddzielania stanów społecznych. W Stańsku zachował się ślad takiego pomieszczenia z zamurowanym otworem do nawy, do którego prowadziły schody z kruchty.

W południowej ścianie znajduje się portal kapłański, przeznaczony wyłącznie dla duchownych. W prezbiterium po 1945 roku widoczne było sakramentarium, później zamurowane. Cechą charakterystyczną są trzy przypory wzmacniające ściany prezbiterium na skarpie – choć plan z 1913 roku wskazywał tylko dwie, trzecia została dobudowana później.

Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny

Pierwszy kościół, stojący tutaj już w XVIII wieku, stanowił filię świątyni znajdującej się w Golicach, ale został zniszczony wskutek uderzenia pioruna 22 sierpnia 1782 roku. Wzrastająca liczby mieszkańców w II połowie XIX wieku wymusiła budowę nowego kościoła, który wzniesiono pomiędzy zabudowaniami dworu od zachodu i placem wiejskim od wschodu. Budowę zakończono w 1867 roku i do dziś można ją podziwiać w niezmienionym kształcie. Świątynia powstała w duchu tzw. „szkoły berlińskiej”, jako budowa salowa na planie prostokąta, z cegły i neogotycką elewacją o prostych podziałach. Stylu dopełniają smukłe okna oraz rozeta nad drzwiami wejściowymi.

Kościół pw. Najświętszego Serca Jezusa

Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Żabicach na Ziemi Lubuskiej jest kościołem filialnym parafii rzymskokatolickiej w Czarnowie. Wyznawcom tej religii służy jednak dopiero po II wojnie światowej po wysiedleniu z tych terenów ludności niemieckiej. Wcześniej ta niewielka świątynia konstrukcji halowej, zbudowana w 1825 roku, służyła jako kościół ewangelicki. Jest to murowany obiekt, który charakteryzuje się otynkowaną elewacją oraz ciekawym wnętrzem z efektownym stropem.

Kościół wiejski

Dla wielu osób kościół w Altwustrowie to miejsce szczególne. To właśnie tutaj zawarli związek małżeński, przyjęli bierzmowanie lub zostali ochrzczeni. Na uwagę zasługuje również wystrój kościoła - utrzymany w prostym stylu, ale zawierający elementy przyciągające wzrok, takie jak anioł chrzcielny z 1790 roku czy ręcznie malowany sufit papierowy z 1873 roku, który w regionie północnych Niemiec jest rzadkością.

Kolejną wyjątkową cechą tego kościoła jest fakt, że został on zbudowany bez pozwolenia. Powstał w 1789 roku i został sfinansowany przez 13 rodzin z Altwustrow, rolników i rybaków, po tym jak Królewskie Konsystorium zabroniło im budowy domu modlitwy. Swoją świątynię zamaskowali więc początkowo jako coś w rodzaju stodoły.

Kiedy nielegalna budowa kościoła wyszła na jaw podczas wizytacji parafialnej, mieszkańcy Altwustrowa stanowczo sprzeciwili się nakazowi rozbiórki kościoła, w związku z czym pozwolono im na jego dalsze funkcjonowanie - jednak pod warunkiem, że wszystkie przyszłe prace budowlane i remontowe będą pokrywali z własnej kieszeni. Zgodzili się na to i w 1832 roku dobudowali do kościoła wieżę. O tym, że kościół powstał całkowicie z własnych środków, mieszkańcy Altwustrow napisali wyraźnie obok ołtarza ambonowego, który wraz z aniołami trąbiącymi zachował się w całości.

Kościół ewangelicki

W centrum wsi Bralitz stoi miejscowy kościół w stylu neogotyckim, zbudowany z czerwonej cegły, tak jakby zawsze tam stał. Jednak przez większość historii wsi Bralitz - nie posiadał żadnego kościoła. Dopiero wraz z industrializacją i wzrostem liczby mieszkańców pojawiła się potrzeba wzniesienia własnego domu Bożego. Po długim okresie planowania, trwającym od początku lat 70. XIX wieku, pod koniec 1889 roku kościół został zaprojektowany przez Ernsta Milde, a kamień węgielny położono 5 maja. Już 7 listopada tego samego roku odbyło się uroczyste poświęcenie. Powstał trójnawowy kościół halowy z nietypowym dla kościołów wiejskich sklepieniem krzyżowym oraz 51-metrową wieżą z dachem piramidalnym, w której obecnie wiszą trzy stalowe dzwony. Wnętrze kościoła zostało pomalowane motywami bluszczu i liści dębu. Ponadto na emporach znajduje się 39 żelaznych krzyży, upamiętniających mieszkańców miejscowości poległych podczas II wojny światowej. Wchodząc do kościoła, przechodzi się przez przedsionek pod wieżą, w którym znajdują się dwie klatki schodowe prowadzące na emporę. Ołtarz, na który najpierw pada wzrok po wejściu do środka, pochodzi z okresu budowy i został wykonany w Królewcu (Neumark) przez warsztat Köppen. Również ambona pochodzi z okresu budowy. Na emporach znajdują się organy Sauer z 13 rejestrami, które zostały zbudowane w 1890 roku i odrestaurowane w latach 2010-2015. Konsola organowa jest ustawiona tak, że organista gra, patrząc w kierunku ołtarza. Po zniszczeniach spowodowanych II wojną światową konieczne były naprawy, zwłaszcza w latach 50. XX wieku. W latach 90. odnowiono malowidła wewnątrz kościoła.

Do dziś kościół jest popularnym i akustycznie pięknym miejscem, w którym regularnie gromadzą się ludzie, zwłaszcza na koncerty, ale także na śluby. Do ożywienia kościoła przyczynia się również stowarzyszenie wspierające organy. Chociaż miejscowość Bralitz przez długi czas nie posiadała własnego kościoła, obecnie nie można sobie wyobrazić jej bez niego.

Kościół

Niezwykle duży kościół w Falkenhagen, wzniesiony w XIII wieku jako trójnawowa bazylika, miał stać się centrum miasteczka Falkenhagen, wspomnianego w dokumentach z 1321 roku. W XV/XVI wieku kościół został przebudowany na kościół obronny. W 1801 roku rozebrano zniszczone nawy boczne, których zamurowania są nadal dobrze widoczne w ścianach zewnętrznych. W 1945 roku kościół został poważnie zniszczony w wyniku ostrzału podczas walk na wzgórzach Seelow. Dwa większe dzwony z dzwonnicy (z lat 1842/43) zostały już podczas wojny skonfiskowane i przetopione. Ołtarz w stylu wczesnego baroku został zdemontowany w 1965 roku, ponieważ „konserwacja nie była już opłacalna”. Zachowały się chrzcielnica z początku XVII wieku, do której należy ośmiokątna misa chrzcielna z 1691 roku, stara ambona na styku prezbiterium i nawy oraz duża płaskorzeźba z piaskowca poświęcona Levinowi von Burgsdorffowi (1574).W 1999 roku zakończono gruntowną renowację wnętrza kościoła. W tym kontekście kościół ponownie otrzymał organy berlińskiego organmistrza Carla Augusta Buchholza (z ok. 1848 roku), które pierwotnie zostały zbudowane dla francuskiego kościoła reformowanego w Soldin/Neumark. Przebudowę i renowację przeprowadziła firma organmistrzowska Christian Scheffler z pobliskiego Sieversdorfu.

Kościół wiejski

Kościół powstał w 1704 roku i ma prostokątny kształt; jest to budynek otynkowany z oknami prostokątnymi oraz zachodnią wieżą o przekroju kwadratowym, wzniesioną w 1791 roku. W wieży znajdują się trzy dzwony: średniej wielkości i duży dzwon ze stali z 1925 roku oraz średniej wielkości dzwon z brązu z 1737 roku. Ten ostatni dzwon został odlany przez Johanna Friedricha Schramma z Frankfurtu nad Odrą. Szczyt wieży w kształcie obelisku pochodzi z 1909 roku.

Po II wojnie światowej kościół został dwukrotnie gruntownie odnowiony. Podczas pierwszej renowacji w latach 1974-1978 położono między innymi drewnianą podłogę, gruntownie przebudowano wnętrze kościoła oraz zastąpiono uszkodzone ławki kościelne krzesłami. Ponadto odrestaurowano ambonę i ołtarz. Podczas drugiej renowacji (1994-1997) odnowiono między innymi konstrukcję dachu, położono nowe pokrycie dachowe oraz wykonano nowe tynki zewnętrzne kościoła. Wewnątrz odtworzono otynkowane sklepienie beczkowe i pomalowano ściany.

Epitafium Hansa Georga von der Marwitza (zm. 1704) na południowej ścianie wykonano z gipsowej sztukaterii i marmuru. Przed wielką draperią, którą podtrzymują cherubiny, znajduje się zakrzywiona tablica z biografią zmarłego, umieszczona nad wspornikiem z herbem i symbolami przemijania. Nad tablicą stoi popiersie zmarłego, otoczone przez dwie kobiece alegorie. To epitafium naścienne przypisuje się gronu artystów skupionych wokół Andreasa Schlütera i prawdopodobnie zostało wykonane przez Johanna Georga Blume.

Mosiężny żyrandol powstał w pierwszej połowie XVIII wieku. Na zachodniej emporze znajdują się organy, dzieło budowniczego organów z Fürstenwalde, Johanna Gottloba Teschnera, z 1853 roku. Instrument posiada manuał, pedał i osiem rejestrów.

Kościół wiejski

Już z daleka smukła wieża kościelna, ozdobiona elementami w stylu neogotyckim, wita przybywających do wsi Hohensaaten, położonej w najbardziej południowo-wschodnim zakątku regionu 0. Neogotycka budowla kościoła jest jedną z „trzech sióstr” - podobnie jak pobliskie kościoły w Brodowin i Oderbergu, została zaprojektowana przez pruskiego nadwornego architekta Friedricha Augusta Stulera (1800-1865), ucznia i następcę Karla-Friedricha Schinkela.

Kościół im. Augusta Stulera, poświęcony w 1860 roku, już wtedy był i do dziś jest zdecydowanie za duży dla dawnej wioski rybackiej nad Odrą. Kiedy poprzednia budowla, pochodząca z 1687 roku, wpisująca się w otoczenie domów rybaków, położona pośród cmentarza otoczonego drzewami morwy, popadła w ruinę, parafia nie miała środków na budowę nowego obiektu. Członkowie rady parafialnej udali się zatem wraz ze swoim proboszczem do Berlina i podczas audiencji u króla Fryderyka Wilhelma IV otrzymali środki niezbędne do budowy nowego kościoła. Wbrew woli parafii rozpoczęto budowę kościoła, która została ukończona w ciągu dwóch lat. Kościół ten, dysponujący 400 miejscami siedzącymi przy 380 mieszkańcach, już wtedy był zdecydowanie zbyt duży, a jego utrzymanie od tamtej pory stanowi wyzwanie. W drugi dzień Zielonych Świątek 1901 roku w kościół uderzyła błyskawica, która tak poważnie uszkodziła hełm wieży, że trzeba było go rozebrać aż do poziomu dzwonnicy. Dopiero w 1904 roku udało się go odbudować w obecnej formie. Znacznie większe były zniszczenia, jakie wiosną 1945 roku podczas walk nad Odrą powstały w wieży i w nawie kościoła. Dopiero w 1951 roku kościół mógł znów służyć jako miejsce kultu. Jednak w czasach NRD, nieprzychylnych kościołom, udało się usunąć jedynie najpoważniejsze zniszczenia wojenne w nawie, a później także w wieży. Dopiero od 1990 roku, dzięki hojnemu wsparciu finansowemu i licznym prywatnym darowiznom, możliwe było przeprowadzenie w kilku etapach gruntownej renowacji według projektów Stülersa, dzięki czemu dzisiejszy wygląd ponownie odpowiada oryginałowi. Obecnie parafia zbiera fundusze na wierną renowację organów, które zostały zbudowane przez mistrza organmistrzowskiego z Bad Freienwalde - Georga Mickleya.

Kościół wiejski

Kościół jest czworokątną budowlą z kamienia polnego, wzniesioną w XIV-XV wieku. Zamurowany portal od strony południowej pochodzi z okresu budowy. Kościół posiada dach dwuspadowy, a w XVIII wieku nad zachodnim szczytem dobudowano wieżę o konstrukcji szkieletowej z otworami akustycznymi od strony północnej i południowej. Wieża ma ośmiokątny, pokryty łupkiem spiczasty hełm. Zwieńcza go szczyt składający się z kuli, wiatrowskazu i gwiazdy (porannej). Dzwon z 1837 roku został odlany w Berlinie przez Ernsta Ludwiga Wilhelma Thiele.

W latach 1992-1995 kościół został zrekonstruowany i odnowiony, ponieważ konstrukcja nośna nawy głównej i wieży groziła zawaleniem. W ten sposób m.in. wypełnienia konstrukcji szachulcowej wieży, które przed renowacją były otynkowane, zostały odsłonięte, ukazując kamień. Dach nawy głównej otrzymał nowe pokrycie z naturalnie czerwonych dachówek łupkowych. Spiczasty hełm wieży również został pokryty nowym łupkiem naturalnym.

Drewniany ołtarz z amboną powstał w okresie późnego baroku, przy czym wykorzystano wielokątną ambonę z pierwszej połowy XVII wieku, otoczoną czterema kolumnami. We frontonie z łukami znajduje się pozłacana aureola z „okiem Boga” pośrodku.

Po lewej stronie prezbiterium stoi drewniana, obramowana sześciokątna chrzcielnica z okresu baroku. Trzon chrzcielnicy zdobi sześć toskańskich filarów. Po prawej stronie prezbiterium znajduje się drewniany, również obramowany pulpit. Jest on czterostronny i podtrzymywany przez toczoną kolumnę. Napis na wewnętrznej stronie zamurowanego południowego portalu przypomina o następującym wydarzeniu: „Tutaj stał niezłomny w wierze i zginął jako wierny strażnik tego kościoła 78-letni pastor Christoph Bürger, zastrzelony 1 października 1761 roku przez rosyjskiego huzara”. Po lewej stronie za ołtarzem znajduje się nagrobek G. v. Bölnitza (zm. 1689) wykonany z piaskowca. Kościół posiada drewnianą, wspartą na słupach zachodnią emporę, na której stoją organy (jedna klawiatura, pedał i dziesięć rejestrów).

Protestancki kościół wiejski

Kościół w Mixdorfie został zbudowany w latach 1719/20; data ta widnieje nad drzwiami wejściowymi. Zastąpił on starszy kościół, który musiał zostać rozebrany z powodu złego stanu technicznego (pochodzący z końca XVI i początku XVII wieku). Jest to prostokątna budowla z trójboczną częścią wschodnią, a na zachodzie znajduje się kwadratowa, otynkowana wieża. Po prawej stronie, za amboną, znajduje się wmurowana kamienna tablica, której tekst przypomina o budowie kościoła.

W wieży wiszą trzy dzwony, pochodzące z poprzedniego kościoła. Jeden dzwon pochodzi z połowy XVI wieku, a pozostałe dwa z lat 1588 i 1596. Wiatrowskaz nosi datę 1606, a ponadto widnieje na nim podwójny orzeł oraz litery „B S”. Podwójny orzeł symbolizuje, że Łużyce Dolne należały niegdyś do Czech, a tym samym znajdowały się pod panowaniem austriackiego podwójnego orła Habsburgów. Litera B oznacza Ballei, czyli lokalną jednostkę organizacyjną Zakonu Joannitów, a litera S oznacza Sonnenburg, siedzibę joannitów, którą Zakon Joannitów nabył w 1570 roku. Świeczniki na ołtarzu pochodzą z 1653 roku, a ich cechą szczególną jest sposób zapisania nazwy miejscowości Mixdorf. Dwa epitafia pochodzą z lat 1691-1694 i opowiadają część historii Kupferhammer.

Rzeźba nagrobna z marmuru dla syna kupca Hansa-Friedricha Bugischa, właściciela majątku w Mixdorfie, z 1742 roku, upamiętnia jego krótkie życie.

Organy na zachodniej empore zostały wykonane w 1918 roku przez mistrza organmistrzowskiego Wilhelma Sauera z Frankfurtu nad Odrą. Od 1985 roku kościół znajduje się pod ochroną konserwatorską.

Kościół wiejski

W pierwszej połowie XIII wieku rozpoczęło się zagospodarowywanie terenu i osadnictwo. Zakonnicy augustianie ze wschodniej Europy, z Naumburga nad Boberem na Śląsku, założyli wioski Görlsdorf i Diedersdorf, a bracia z Zakonu Templariuszy przybyli z zachodu i założyli wioski Lietzen, Marxdorf oraz Neuentempel.

Wykorzystanie ziemi zawsze wiązało się z budową kościołów. Kamieni polnych było pod dostatkiem. Początkowo celem było szerzenie chrześcijaństwa; z drugiej strony kościoły przyciągały wielu osadników. Ludzie przenosili się pod ich opiekę, bo tam, gdzie mieszka Bóg, tam jest też życie. A tam, gdzie stoi solidny i mocny kościół, tam jest też schronienie. Mnisi pomagali w czasach głodu i chorób; grube mury kościołów zapewniały schronienie przed burzami i zagrożeniem wojną. Kościół w Neuentempel jest właśnie taką twierdzą. Mocne, grube nawet na dwa metry mury świadczą o jego charakterze jako kościoła obronnego. Wąskie bramy jeszcze bardziej utrudniały militarną inwazję. Kwadratowo ciosane kamienie polne są niemal nie do złamania. I rzeczywiście, kościół przetrwał wszystkie zawirowania czasu, aż w końcu w kwietniu 1945 roku został podpalony przez wycofujące się wojska niemieckie.

Na początku lat 50. mieszkańcy Neuentempel odbudowali swój kościół. Każdy, kto mógł, ofiarował drzewo. Życie kościelne odzyskało swoje miejsce. Starego kościoła nie można było już przywrócić do pierwotnego stanu. Tak więc na wieży pojawił się prosty dach piramidalny, w miejscu, gdzie niegdyś znajdowała się pokryta miedzią, ośmiokątna, drewniana kopuła, wykonana w 1728 roku przez królewskiego pruskiego mistrza stolarskiego Buchholza z Cüstrin. Utracono zegary wieżowe. Dwa dzwony przetrwały wojnę w Hamburgu, gdzie miały zostać przetopione. W ten sposób do dziś bije duży dzwon z 1421 roku oraz mniejszy z 1767 roku.

Ławki, empora, ambona, chrzcielnica i ołtarz zostały wykonane w czasie odbudowy w stolarni w Neuentempel i noszą wyraźne piętno mistrza stolarskiego Otto Baiera. Udało mu się nadać wnętrzu kwadratowej nawy kościoła dość harmonijny wygląd. Oczywiście starsi mieszkańcy Neuentempel chętnie wspominają piękny, kolorowy, barokowy ołtarz ambonowy, anioła chrzcielnego i organy, które niegdyś zdobiły kościół, a które bezpowrotnie padły ofiarą płomieni. Od pierwszej niedzieli adwentu 1998 roku kościół znów może poszczycić się organami pozytywowymi. Osoby, które wybiorą się na spacer wokół kościoła, zauważą po stronie południowej pierwotny okrągły portal, który obecnie jest zamurowany. W XIV wieku kościół został powiększony o jedną trzecią. W związku z tym powstał wąski portal z ostrym łukiem wewnątrz, którego wierzchołek wyznacza miejsce połączenia z dobudówką. Kościół w Neuentempel jest wykorzystywany przede wszystkim do realizacji projektów edukacji religijnej. Neuentempel jest siedzibą parafii ewangelickiej Lietzen-Neuentempel oraz ewangelickiej parafii Ruf Falkenhagen.

Kościół wiejski

W drugiej połowie XIII wieku zbudowano najpierw prezbiterium o prostokątnym planie jako samodzielną budowlę. W XIV wieku rozbudowano je o nawę główną od strony zachodniej, a w XV wieku o zachodnią wieżę. Zabytkowa budowla została zniszczona podczas wojny trzydziestoletniej, a następnie odbudowana pod kierownictwem Adolfa von Wulffena i Elisabeth von der Marwitz. Ufundowali oni chrzcielnicę i zlecili wykonanie krypty grobowej dla rodziny od strony południowej. Na początku XVIII wieku rzemieślnicy na zlecenie Balthasara Dietloffa von Wulffena i jego żony Evy Louise von Beerfelde dobudowali przy południowej stronie przybudówkę. Składała się ona z holu wejściowego z kaplicą oraz loży patronackiej nad nim. Zlecili oni rzemieślnikom przebudowę przejść w stylu barokowym i około 1720 roku zakupili nowe, barokowe wyposażenie kościoła, w tym ołtarz z amboną. Około 1775 roku wieża otrzymała łukowaty dach namiotowy z latarnią. Wiatrowskaz wskazuje rok ukończenia prac, tj. 1778, a inicjały v. B. oznaczają patronkę Louise Wilhelmine von Blumenthal, która kierowała losami kościoła w latach 1775–1790. Sprzedała ona majątek swojemu zięciowi von Massowowi. Rodzina utworzyła po stronie północnej miejsce pochówku dla swoich bliskich, ale poza tym nie ingerowała w stan techniczny kościoła. Około 1880 roku Adelheid von Massow, wnuczka marszałka dworu, nakazała ogrodzenie miejsca pochówku murem z kamienia polnego. Jej drugim mężem był Gustav Otto August Edwin von Kuylenstjerna.

W 1931 roku rodzina von Massow sprzedała majątek rolnikowi Peine, który zlecił utworzenie nowego cmentarza na północnym skraju parku. Od 1957 roku na cmentarzu kościelnym nie odbywają się już pogrzeby. W pierwszym etapie renowacji, w 2012 roku, odnowiono najpierw wieżę kościelną, a do końca 2013 roku nawę wraz z przybudówkami, kaplicą chrzcielną i lożą patronacką. W 2014 roku eksperci odkryli w loży patronackiej nieznane dotąd malowidła ścienne, które wymagają jeszcze zbadania. W kaplicy chrzcielnej udało się zidentyfikować miejsce pochówku rodziny von Wulffen. Dzięki dotacjom i darowiznom eksperci odrestaurowali stół chrzcielny (w tym przypadku ozdobną drewnianą podstawę na miskę chrzcielną z pokrywą) oraz frontową część loży patronackiej. W 2025 roku parafia zleciła wykonanie szopki bożonarodzeniowej z glinianymi figurkami.

Kaplica ewangelicki

Kościół ewangelicki, otoczony cmentarzem przykościelnym, został prawdopodobnie zbudowany w 1687 roku. Wewnątrz znajduje się ołtarz główny z około 1700 roku. Kościół w Wulkow posiada liczne dzieła sztuki, w tym dwa epitafia, anioła chrzcielnego, tablice z wieńcami pogrzebowymi oraz ołtarz. Dawna kaplica grobowa na cmentarzu została zbudowana w 1695 roku.

Niezwykła jak na wiejski kościół z tamtych czasów w Brandenburgii jest konstrukcja budynku: szkielet kościoła jest wypełniony nie gliną ani kamieniami polnymi, ale solidną cegłą, co zapewniło budowli dużą odporność na silne wiatry wiejące na równinie. Aż do lat dwudziestych ubiegłego wieku kościół należał do majątku Wulkow, który był jego patronem i odpowiadał za jego utrzymanie.

Budowniczym kościoła był Joachim Erdmann von Burgsdorff. Nad otworem na dzwony widnieje data budowy. O pierwszych latach istnienia kościoła przypominają dziś drewniany anioł chrzcielny z 1710 roku, zwisający z sufitu nawy głównej, malowidła ścienne oraz epitafium budowniczego. Zachowało się również miejsce patronackie von Burgsdorffa i jego żony, z domu von Schlieben. Bogato zdobiona rzeźbami nadbudówka ołtarza pochodzi z początku XVIII wieku. Obraz w jej środkowej części przedstawia Ostatnią Wieczerzę. Pozostałe zabytki zostały utracone między innymi w wyniku II wojny światowej. Stara ambona z 1687 roku i organy zniknęły bez śladu po 1945 roku. Druga wojna światowa poważnie uszkodziła dach, a tynk na wieży w kolejnych dziesięcioleciach coraz bardziej się kruszył. Krótko po zjednoczeniu Niemiec naprawiono południową stronę, ale gminie zabrakło pieniędzy na gruntowną renowację.